Değirmen, Reşat Nuri Güntekin

Değirmen'i Şener Şen'in oynadığı aynı isimli filmden biliyordum. Bir sahafta eski bir basımını bulunca hemen satın aldım. Biraz da doğum günü hediyesi oldu.

Bulduğum kitap İnkılap ve Aka Kitapevleri, İstanbul, 1970 basımı. Romanın ilk syafasından önce Reşat Nuri Güntekin'in eşi Hadiye Güntekin'in basım hakkında bir sayfalık açıklaması var. Reşat Nuri'nin eserlerinin, o vakte kadar muhtelif editörler tarafından gelişigüzel basımlarından dert yanıyor ve eserleri neredeyse tanınmıyacak hale getiren türlü türlü yanlışların, kitapların bu basımlarında görülmeyeceğinin haberini veriyor. Bu baskıların tab etme işini üzerine alan, Reşat Nuri'nin yakın arkadaşı Mithat Sadullah Sander'e teşekkür ediyor.

Değirmen, Birinci Dünya Savaşı öncesi, Anadolu'nun bir kasabası olan Sarıpınar'ın başından geçen komik bir olayı anlatıyor. Baş kahraman adıyla müsemma, kasabanın kaymakamı Halil Hilmi Efendi. İstanbul'lu fakat 20 kusür senedir görmemiş, Anadolu'nun çeşitli köşelerinde devlet memurluğu görevini layıkı ile yapmış, yaşını başını almış, artık bu yaştan sonra huzur arayan, evli barklı bir beyefendi.

Olay ise bir deprem. Öyle hemen korkulmasın, küçük çaplı bir deprem, sadece bir bağ evi civarında ve her ne hikmetse çalgılı sözlü bir eğelence gecesinde vuku buan bir deprem. Ama gelin görün ki, bu küçük çaplı deprem, kısa telgraf mesajında abartılı bir iki sıfat ile anlatılınca İstanbul'a olay büyüyor.

Filmi ile kitabı karşılaştıracak olursak, bazı noktaların filmde daha iyi işlendiğini itiraf etmeliyim. Senaryo gereği bazı yerler değiştirilmiş ve de iyi olmuş. Mesela, filmde köylüler ile konuşmadan önce Hurşit'in kolaçan etmek önden gittiğinde Halil Hilmi Efendi'nin bahçelerdeki durumu; mesela gerçekten bir depreme ihtiyaç duyulduğu fikrinin mühendisten değil de Halil Hilmi Efendi'den çıkması gibi.

Tabiki kitabın verdiği haz ise apayrı. Mesela, Mutasarrıfın, Halil Hilmi Efendi hakkındaki düşünceleri kitapta çok güzel işlenmiş; Reşat Nuri, bir yerde "sanat sanat içindir, ama ..." diyerek bu konuda güzel bir örnek vermiş, gibi...

Kitaba isim olan değirmen ise kitapta bir nesne olarak geçmiyor, değerlendirme yapılan kısımlarda durumu anlatan deyimlerde geçiyor. Gene de kitap için güzel isim. Kitabın adı Deprem olsaydı anlattığı olaydaki trajikomik durumu tam olarak ifade edemezdi.

Filmi seyretmiş olsanız bile kitabı tavsiye ederim. Şimdiden iyi okumalar.